Những điểm chính
- Hàng loạt vụ bán hàng giả, hàng nhái trên sàn thương mại điện tử bị phát hiện làm dấy lên yêu cầu siết trách nhiệm pháp lý của các nền tảng.
- Các sàn TMĐT đang lợi dụng danh nghĩa 'trung gian công nghệ' để tránh né nghĩa vụ giám sát và bồi thường khi xảy ra hàng giả.
- Pháp luật cần bắt buộc sàn TMĐT xác minh danh tính người bán, đặc biệt với nhóm sản phẩm rủi ro cao như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng.
- Cơ chế 'bồi thường' bằng hoàn xu hay voucher của các sàn hiện nay không được xem là bồi thường thực sự theo đúng nghĩa pháp lý.
- Cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường hậu kiểm, xử lý nghiêm sàn TMĐT không đáp ứng tiêu chuẩn bảo vệ người tiêu dùng.
Liên tiếp các vụ kinh doanh hàng giả, hàng nhái trên các sàn thương mại điện tử (TMĐT) bị phanh phui đã đẩy vấn đề trách nhiệm pháp lý của các nền tảng lên mặt báo. Cán cân quyền lợi giữa sàn TMĐT và người tiêu dùng hiện vẫn đang nghiêng về phía bất lợi cho người mua.
Sàn TMĐT: "Trung gian" hay đồng lõa?
Qua nhiều lần điều chỉnh quy định, các sàn TMĐT vẫn chủ yếu được nhìn nhận như một "trung gian công nghệ" - nơi kết nối người mua và người bán. Chính cái mác "đứng giữa" này là lá chắn giúp các nền tảng né tránh nghĩa vụ hoặc phủi bỏ trách nhiệm mỗi khi xảy ra tranh chấp hay phát hiện hàng giả.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy các sàn tham gia rất sâu vào toàn bộ quá trình giao dịch: từ quảng bá, kiểm duyệt gian hàng, hỗ trợ thanh toán, quản lý dữ liệu đến kiểm soát lưu lượng truy cập. Với mức độ can thiệp như vậy, không thể tiếp tục coi họ đơn thuần là bên trung gian thụ động.
Có quan điểm pháp lý cho rằng khi nền tảng biết hoặc buộc phải biết về hành vi kinh doanh hàng giả nhưng không có biện pháp ngăn chặn phù hợp, hoặc tiếp tục tạo điều kiện cho gian hàng hoạt động, sàn TMĐT hoàn toàn có thể bị xem là bên "giúp sức" cho hành vi vi phạm. Việc xác định trách nhiệm đồng phạm hay liên đới cần căn cứ vào các yếu tố và cơ sở pháp lý cụ thể.
Lỗ hổng xác thực thông tin người bán
Đây là một trong những điểm yếu cốt lõi của hệ thống quản lý TMĐT hiện nay. Dù nhiều sàn đã đăng ký hoạt động và được gắn "dấu" xác thực của Bộ Công Thương, câu hỏi đặt ra là: ai thực sự chịu trách nhiệm kiểm chứng độ chính danh của từng shop trên nền tảng đó?
Với quy mô giao dịch khổng lồ và công nghệ dữ liệu ngày càng phát triển, yêu cầu đăng ký thông tin cơ bản đã không còn đáp ứng được thực tế. Các sàn cần được luật hóa nghĩa vụ xác minh danh tính, nguồn gốc kinh doanh và khả năng truy xuất của chủ thể bán hàng, đặc biệt với các nhóm sản phẩm rủi ro cao như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng hoặc hàng hóa giá trị lớn.
Hiện tại, trách nhiệm này đang bị "bỏ lửng": sàn cho rằng mình chỉ là trung gian nên không có nghĩa vụ xác minh sâu, trong khi phần lớn các shop không phải đăng ký trực tiếp với cơ quan quản lý nhà nước. Khoảng trống pháp lý này chính là môi trường lý tưởng để hàng giả tồn tại.
Việc áp dụng công nghệ lọc dữ liệu, phát hiện gian lận hay kiểm tra ngẫu nhiên cần được quy định thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, thay vì để mỗi nền tảng tự quyết định có làm hay không.
Cơ chế khiếu nại: hoàn xu không phải bồi thường
Bên cạnh lỗ hổng xác thực, cơ chế giải quyết khiếu nại của các sàn TMĐT cũng đang bộc lộ nhiều bất cập nghiêm trọng. Nhiều nền tảng gần như đẩy toàn bộ trách nhiệm xử lý sang cho shop, trong khi kênh tiếp nhận phản ánh trực tiếp của sàn lại vận hành kém hiệu quả. Người tiêu dùng thường chỉ có thể gửi email hoặc nhắn tin qua chatbot tự động rồi chờ đợi mà không có hồi âm rõ ràng.
Đáng chú ý, cơ chế "bồi thường" phổ biến hiện nay chủ yếu dừng ở mức hoàn xu, tặng voucher hoặc phiếu mua hàng có thời hạn ngắn. Bản chất, đây không phải bồi thường thực sự vì người tiêu dùng bị thiệt hại lại bị buộc phải tiếp tục chi tiền trên chính nền tảng đã gây ra vấn đề cho họ.
Các cơ quan quản lý nhà nước về TMĐT và bảo vệ người tiêu dùng cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm những sàn không đáp ứng yêu cầu về thời hạn xử lý khiếu nại, cơ chế đối thoại trực tiếp, lưu trữ chứng cứ giao dịch và hỗ trợ người tiêu dùng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Cần siết chặt trách nhiệm pháp lý - không thể chỉ dừng ở cam kết nội bộ
Hướng tiếp cận được cho là phù hợp nhất lúc này là tăng trách nhiệm xác minh và giám sát của chính các sàn TMĐT. Về mặt thực tế, sàn là chủ thể trực tiếp cấp phép cho shop hoạt động, nắm toàn bộ dữ liệu và thu lợi từ mọi giao dịch phát sinh. Lợi ích tương xứng thì trách nhiệm cũng cần tương xứng.
Pháp luật điều chỉnh TMĐT cần quy định rõ ràng và cụ thể hơn, thay vì để các sàn tự xử lý qua điều khoản sử dụng dịch vụ hay cam kết nội bộ. Đồng thời, cần xem xét lại giá trị thực sự của việc gắn "dấu" xác nhận của Bộ Công Thương - nếu muốn đây là công cụ tạo niềm tin thị trường, tiêu chuẩn thẩm định và hậu kiểm phải được nâng lên đáng kể.
Tất nhiên, các shop bán hàng trên sàn cũng không thể đứng ngoài vòng trách nhiệm. Họ phải có nghĩa vụ cung cấp thông tin liên hệ đầy đủ và thực hiện quy trình tiếp nhận, giải quyết khiếu nại của người mua. Bài toán quản lý TMĐT cần "siết" cả hai đầu: nền tảng lẫn người bán.
Theo Tuoi Tre Kinh doanh, Tuoi Tre
Câu hỏi thường gặp
Sàn thương mại điện tử có phải chịu trách nhiệm khi có shop bán hàng giả không?
Có quan điểm pháp lý cho rằng nếu sàn biết hoặc buộc phải biết về hành vi bán hàng giả mà không ngăn chặn, sàn có thể bị xem là bên giúp sức và phải chịu trách nhiệm liên đới, không chỉ dừng ở nghĩa vụ cung cấp thông tin.
Người tiêu dùng mua phải hàng giả trên sàn TMĐT được bồi thường như thế nào?
Hiện nay hầu hết các sàn chỉ bồi thường bằng cách hoàn xu, tặng voucher hoặc phiếu mua hàng có thời hạn ngắn, điều này chưa được coi là bồi thường thực sự vì người dùng buộc phải tiếp tục mua sắm trên nền tảng đó.
Tại sao hàng giả vẫn tràn lan trên sàn thương mại điện tử dù đã có quy định?
Nguyên nhân chính là trách nhiệm xác thực thông tin người bán đang bị 'bỏ lửng': sàn cho rằng mình chỉ là trung gian nên không xác minh sâu, còn các shop không bắt buộc đăng ký trực tiếp với cơ quan quản lý nhà nước.
Cần làm gì để kiểm soát hàng giả trên sàn thương mại điện tử hiệu quả hơn?
Cần luật hóa nghĩa vụ xác minh danh tính người bán của sàn TMĐT, bắt buộc áp dụng công nghệ lọc dữ liệu phát hiện gian lận, nâng tiêu chuẩn hậu kiểm của Bộ Công Thương và xử lý nghiêm các sàn không đáp ứng cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.
