Những điểm chính
- Cảng Rotterdam - cảng hàng hóa lớn nhất châu Âu - phát thải khoảng 29 triệu tấn CO2/năm, gần bằng một nửa tổng phát thải nội địa của Hà Lan.
- Nhiên liệu hóa thạch lưu thông qua Rotterdam được CE Delft ước tính liên quan đến khoảng 600 triệu tấn CO2 mỗi năm.
- Tổ chức môi trường Advocates for the Future đã khởi kiện Ban quản lý Cảng Rotterdam vì cho rằng cảng không làm đủ để loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch.
- Ban quản lý cảng đặt mục tiêu cắt giảm 90% phát thải trực tiếp và từ năng lượng mua ngoài trong giai đoạn 2019-2030, đồng thời triển khai dự án thu giữ carbon Porthos.
- Giáo sư danh dự Harry Geerlings (Đại học Erasmus Rotterdam) cho rằng cần khuôn khổ quốc tế đồng bộ, vì không một ban quản lý cảng đơn lẻ nào có thể tự thúc đẩy chuyển đổi toàn diện.
Trung tâm hóa thạch khổng lồ giữa lòng châu Âu
Nằm ở cửa sông Rhine và Meuse thuộc Hà Lan, phần lớn trên vùng đất khai hoang từ Biển Bắc, cảng Rotterdam giữ danh hiệu cảng hàng hóa lớn nhất châu Âu. Quy mô của nó đủ sức gây choáng ngợp: chỉ riêng Rotterdam xử lý lượng hàng hóa gần bằng toàn bộ các cảng của Anh cộng lại. Trên đường chân trời là những cần cẩu khổng lồ, tàu chở hàng rời và các khối container chất chồng - tất cả tạo nên một trung tâm năng lượng và hóa chất bậc nhất lục địa.
Năm nhà máy lọc dầu hoạt động trong cảng, trong đó có nhà máy lớn nhất của Shell tại châu Âu, xử lý hàng trăm nghìn thùng dầu thô mỗi ngày. Một cụm dày đặc các nhà máy hóa chất cung cấp nguyên liệu cho các cơ sở sản xuất khắp châu lục. Theo nghiên cứu của tổ chức tư vấn CE Delft, lượng nhiên liệu hóa thạch lưu thông qua cảng cuối cùng gắn liền với khoảng 600 triệu tấn CO2 mỗi năm - con số vượt xa lượng phát thải của sân bay lớn nhất Hà Lan là Schiphol.
Riêng cụm công nghiệp trong cảng đã thải ra khoảng 29 triệu tấn CO2 mỗi năm, tương đương gần một nửa tổng lượng phát thải nội địa của cả nước Hà Lan, theo số liệu do ông Mark van Dijk, trưởng bộ phận quan hệ đối ngoại của Ban quản lý Cảng Rotterdam, cung cấp. "Điều đó không tốt," ông van Dijk thừa nhận. Quy mô phát thải đó đã biến Rotterdam thành phép thử sống động cho một câu hỏi hóc búa: liệu một cảng được xây dựng trên nền tảng nhiên liệu hóa thạch có thể thực sự trở nên xanh hơn?
Vụ kiện pháp lý và yêu cầu từ bỏ hóa thạch
Áp lực đang dồn lên cảng từ nhiều phía, trong đó nổi bật nhất là vụ kiện do nhóm môi trường Advocates for the Future khởi xướng. Nhóm này lập luận rằng Ban quản lý Cảng Rotterdam chưa làm đủ để loại bỏ dần năng lượng hóa thạch, và yêu cầu cảng phải có kế hoạch cụ thể để thu hẹp dòng chảy than, dầu và khí đốt - những nguồn phát thải đang lấn át nhiều quốc gia.
Maikel van Wissen, giám đốc của Advocates for the Future, cho rằng một cảng ở tầm vóc này không thể chỉ đơn thuần quản lý luồng nhiên liệu hóa thạch. Thay vào đó, ông lập luận, cảng có trách nhiệm dùng tầm ảnh hưởng của mình để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang hoạt động sạch hơn. "Một doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của nhà nước trong việc giảm phát thải," ông van Wissen nói. "Chúng tôi yêu cầu trong vụ kiện này là loại bỏ sự phụ thuộc đó, tạo ra các giải pháp thay thế. Cần có thời gian, nhưng nếu không có kế hoạch, bạn luôn chọn giải pháp rẻ tiền ngắn hạn. Đây là một trung tâm quan trọng - nếu làm theo cách có kiểm soát, đưa ra giải pháp thay thế, điều đó sẽ ngăn ngành công nghiệp dịch chuyển đi nơi khác."
Kế hoạch chuyển đổi của Ban quản lý cảng
Trước áp lực này, Ban quản lý Cảng Rotterdam không đứng yên. Cơ quan này đặt mục tiêu cắt giảm 90% lượng phát thải trực tiếp và từ năng lượng mua ngoài trong giai đoạn 2019-2030. Kế hoạch của họ bao gồm phát triển một trung tâm hydro để các doanh nghiệp thử nghiệm nhiên liệu mới, đầu tư vào hệ thống cấp điện từ bờ để tàu thuyền có thể kết nối lưới điện thay vì đốt nhiên liệu khi neo đậu, đồng thời hỗ trợ tiếp nhiên liệu thay thế như LNG, nhiên liệu sinh học và methanol.
Song song đó, cảng đang triển khai dự án Porthos - một đường ống dẫn khí thải công nghiệp ra ngoài khơi để lưu trữ trong các mỏ khí đã cạn kiệt theo phương thức thu hồi và lưu trữ carbon (CCS). "Trong ngắn hạn, chúng tôi đang tập trung vào CCS," ông van Dijk cho biết.
Oscar van Veen, giám đốc đổi mới sáng tạo của Cảng Rotterdam, mô tả hướng đi của cảng là hợp tác với chính các đơn vị gây ô nhiễm để dần chuyển đổi họ. "Chúng tôi cố gắng làm việc cùng với những đơn vị gây ô nhiễm và từng bước loại bỏ dần," ông nói, rồi tự sửa lại: "Nhanh nhất có thể, tất nhiên."
Giới hạn của quyền lực cảng và bài học từ quy định quốc tế
Dù thiện chí là rõ ràng, phạm vi ảnh hưởng của Ban quản lý cảng lại có giới hạn nhất định. Nhiều đơn vị phát thải lớn nhất trong cảng thuộc quyền quản lý của các trụ sở tại Mỹ hoặc Trung Quốc. Nếu các quy định tại Rotterdam trở nên quá chặt, họ có thể đơn giản là chuyển đi - như Shell đã dịch chuyển trụ sở sang Anh và Unilever đã rời khỏi Rotterdam hoàn toàn.
"Cảng Rotterdam là nhân tố then chốt trong quá trình chuyển đổi bền vững, nhưng phạm vi ảnh hưởng của họ có hạn," Bettina Kampman từ công ty tư vấn môi trường CE Delft nhận định. Ngay cả việc chuyển đổi các hoạt động nội bộ cũng gặp rào cản thực tế: "Các phát triển mới cần không gian vật lý. Họ có thể đẩy nhanh phát triển hạ tầng năng lượng - lượng điện cần thiết để điện khí hóa các quy trình. Nhưng tất cả đều bị hạn chế hiện tại do thiếu đường dây điện," bà Kampman nói.
Giáo sư danh dự Harry Geerlings của Đại học Erasmus Rotterdam, người đã dành hơn ba thập kỷ nghiên cứu vận tải bền vững và cảng biển, cho rằng không một ban quản lý cảng đơn lẻ nào có thể tự mình thúc đẩy chuyển đổi toàn diện. Điều cần thiết, theo ông, là một sân chơi bình đẳng toàn cầu - kiểu khuôn khổ mà châu Âu đã có với Hệ thống Giao dịch Phát thải (ETS) và các quy định về hàm lượng lưu huỳnh trong nhiên liệu hàng hải.
Ông Geerlings dẫn chứng hiệu quả của giới hạn lưu huỳnh EU: các tàu vào cảng châu Âu phải chuyển sang nhiên liệu sạch hơn hoặc lắp thiết bị lọc khí thải. Trung Quốc ban đầu phản đối, nhưng khi tàu của họ không thể vào cảng Mỹ và châu Âu nếu không tuân thủ, họ đã thay đổi. "Nếu có đúng động lực, bạn sẽ thay đổi được hành vi của các công ty này," ông nhận xét. Dù vậy, ông thừa nhận quy định khu vực có giới hạn: nhiều tàu hiện nay sử dụng hệ thống lưỡng nhiên liệu, đốt nhiên liệu sạch khi vào vùng biển châu Âu rồi chuyển lại dầu nặng giá rẻ khi ra ngoài khơi.
Mâu thuẫn giữa thu nhập và mục tiêu xanh
Ông Geerlings tin rằng Ban quản lý cảng thực sự muốn thay đổi và đang xây dựng hạ tầng cho quá trình chuyển đổi trơn tru hơn. Tuy nhiên ông chỉ ra nghịch lý cốt lõi: "Nhưng nguồn thu lớn nhất của họ vẫn gắn liền với ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch. Đây không phải cái công tắc bạn bật hay tắt đơn giản. Một cảng cần hoạt động như một nút logistics - nếu không nó không còn là cảng nữa. Đây là một tình thế lưỡng nan thực sự."
Bối cảnh địa chính trị càng làm phức tạp thêm tình hình. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tỏ ra hoài nghi về chính sách khí hậu và phản đối điện gió, trong khi đưa ra các ưu đãi thiên về nhiên liệu hóa thạch hơn năng lượng tái tạo. Sự tương phản đó làm tăng thêm lo ngại của Rotterdam về nguy cơ mất các ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng lớn vào tay những khu vực có quy định lỏng lẻo hơn và điện giá rẻ hơn.
Cuộc chuyển đổi của Rotterdam vì vậy không đơn thuần là bài toán kỹ thuật hay tài chính - đó là phép thử cho cả mô hình quản trị cảng biển trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu, nơi lợi ích kinh tế ngắn hạn và trách nhiệm môi trường dài hạn vẫn đang giằng co nhau chưa có hồi kết.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao cảng Rotterdam bị kiện về vấn đề môi trường?
Tổ chức môi trường Advocates for the Future kiện Ban quản lý Cảng Rotterdam vì cho rằng cảng chưa làm đủ để loại bỏ dần năng lượng hóa thạch và cần có kế hoạch cụ thể để thu hẹp dòng chảy than, dầu và khí đốt.
Cảng Rotterdam phát thải bao nhiêu CO2 mỗi năm?
Cụm công nghiệp tại cảng Rotterdam phát thải khoảng 29 triệu tấn CO2/năm, tương đương gần một nửa tổng lượng phát thải nội địa của Hà Lan. Nếu tính cả nhiên liệu hóa thạch lưu thông qua cảng, con số liên quan lên tới khoảng 600 triệu tấn CO2/năm theo CE Delft.
Cảng Rotterdam có kế hoạch gì để giảm phát thải?
Cảng đặt mục tiêu cắt giảm 90% phát thải trực tiếp và từ năng lượng mua ngoài giai đoạn 2019-2030, phát triển trung tâm hydro, đầu tư hệ thống cấp điện từ bờ cho tàu thuyền, hỗ trợ nhiên liệu thay thế (LNG, nhiên liệu sinh học, methanol) và triển khai dự án thu giữ carbon Porthos.
Tại sao việc xanh hóa cảng Rotterdam lại khó khăn?
Nhiều đơn vị phát thải lớn trong cảng thuộc tập đoàn đa quốc gia có trụ sở tại Mỹ hoặc Trung Quốc - nếu quy định quá chặt, họ có thể chuyển đi. Ngoài ra, hạ tầng điện lưới còn thiếu và nguồn thu lớn nhất của cảng vẫn gắn với ngành nhiên liệu hóa thạch.
Nguồn tham khảo
Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Thị Trường Kinh Tế.
