Hội thảo chuyển đổi xanh: 4 điểm nghẽn và bài toán SME

Vì sao chuyển đổi xanh là yêu cầu bắt buộc với Việt Nam?

Tại hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc" do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26/6, các chuyên gia đã phân tích toàn cảnh bức tranh chuyển đổi xanh tại Việt Nam, từ bối cảnh cấp bách đến những rào cản còn tồn tại và các giải pháp cần ưu tiên.

TS Đào Duy Anh, Phó cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công thương), nhấn mạnh Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia chịu tác động nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng dị thường, mưa lớn kéo dài đang gây thiệt hại ngày càng nghiêm trọng về kinh tế lẫn tính mạng người dân.

Theo kịch bản biến đổi khí hậu, đến cuối thế kỷ này, mực nước biển có thể dâng cao thêm 1m, nhấn chìm 48% diện tích đồng bằng sông Cửu Long, 13% đồng bằng sông Hồng và 17,5% diện tích TP.HCM.

Áp lực không chỉ đến từ thiên nhiên. Để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp Việt phải tuân thủ cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, các quy định về dấu chân carbon trong hiệp định thương mại tự do (FTA), giảm phát thải khí metan trong nông nghiệp và nhiên liệu bền vững trong hàng không. Không đáp ứng được, hàng hóa sẽ đối mặt với rào cản kỹ thuật hoặc bị đánh thuế cao.

Kết quả đạt được và những thách thức còn đó

TS Nguyễn Thành Lam, đại diện Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ghi nhận chuyển đổi xanh tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực: các mô hình sản xuất mới góp phần giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng chất thải và củng cố an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, nhiều thách thức vẫn còn chưa được giải quyết. Hệ thống dữ liệu về sản xuất, nguyên liệu và công nghệ phục vụ kinh tế xanh vẫn rời rạc, thiếu liên thông. Sự phối hợp giữa các bộ ngành, địa phương và doanh nghiệp chưa đủ chặt để hình thành mạng lưới chia sẻ dữ liệu và nguồn lực.

Một bài toán khác xuất hiện ngay trong lòng quá trình chuyển đổi: rác thải từ năng lượng tái tạo. Với quy mô điện mặt trời đang tăng nhanh, việc xử lý tấm pin quang điện, pin lưu trữ và pin xe điện sau khi hết vòng đời sẽ sớm trở thành vấn đề lớn. Ngay cả nhiều quốc gia phát triển vẫn đang loay hoay tìm công nghệ tái chế phù hợp. "Chúng ta cần thay đổi tư duy từ 'thải bỏ' sang 'coi chất thải là tài nguyên', thúc đẩy tái chế và tái sử dụng thay vì xử lý theo phương thức truyền thống", TS Nguyễn Thành Lam nhấn mạnh.

4 điểm nghẽn cần khơi thông ngay

TS Đào Duy Anh chỉ rõ bốn nút thắt lớn cản trở tiến trình chuyển đổi xanh tại Việt Nam:

• Thể chế: Nhiều chính sách đã có nhưng thực thi còn yếu. Điển hình là quy hoạch điện gió ngoài khơi với mục tiêu 6.000 MW vào năm 2030 vẫn chưa triển khai được; điện mặt trời và điện sinh học cũng còn nhiều bất cập và thiếu định hướng bài bản.
• Tài chính xanh: Vốn là điều kiện tiên quyết cho mọi hoạt động chuyển đổi, nhưng dòng vốn xanh vẫn chưa được khơi thông hiệu quả. Thị trường tín chỉ carbon cần được vận hành mạnh mẽ hơn.
• Hạ tầng công nghệ: Đổi mới và ứng dụng công nghệ vào sản xuất giúp tiết kiệm nguyên liệu, nâng cao năng lực cạnh tranh. Kinh tế tuần hoàn là minh chứng rõ ràng: xỉ than từng bị coi là chất thải nguy hại, nay đã trở thành nguyên liệu sản xuất xi măng và vật liệu xây dựng.
• Nguồn nhân lực: Đây là yếu tố then chốt quyết định chuyển đổi thành công hay thất bại. Nhận thức và hiểu biết của người dân, doanh nghiệp về chuyển đổi xanh phải được nâng cao thông qua truyền thông và giáo dục cộng đồng.

Về tiết kiệm năng lượng, TS Đào Duy Anh dẫn tính toán của ngành điện: nếu mỗi hộ gia đình và doanh nghiệp tiết kiệm được 2% lượng điện tiêu thụ, cả nước sẽ giảm được 1.000 MW, tương đương sản lượng của một nhà máy nhiệt điện than mất 3-4 năm mới xây dựng và vận hành xong.

Đừng bỏ quên doanh nghiệp vừa và nhỏ

Một trong những điểm được TS Nguyễn Thành Lam đặc biệt nhấn mạnh là nguy cơ bỏ rơi khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) trong quá trình chuyển đổi. "Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng rất lớn nhưng cũng là nhóm gặp nhiều khó khăn nhất trong việc tiếp cận nguồn vốn xanh cũng như đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường. Vì vậy, cần có những chính sách mạnh mẽ hơn để khơi thông dòng vốn xanh cho khu vực này", ông kiến nghị.

Khác với tập đoàn lớn có thể xây dựng mô hình sản xuất khép kín, SME cần liên kết theo chuỗi giá trị để chia sẻ nguyên liệu, công nghệ và thị trường, hình thành các hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn theo ngành, theo vùng và theo cụm sản xuất. Thiếu sự liên kết này, SME sẽ khó có thể tham gia sâu vào chuyển đổi xanh.

Một đề xuất đáng chú ý là xây dựng sàn giao dịch nguyên liệu, vật liệu, công nghệ và sản phẩm phục vụ kinh tế tuần hoàn, bên cạnh sàn tín chỉ carbon. Nền tảng này sẽ kết nối doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu thứ cấp với đơn vị có nhu cầu sử dụng, biến chất thải của bên này thành đầu vào cho bên kia, qua đó mở rộng thị trường nguyên liệu tái chế và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện dự thảo quyết định của Thủ tướng về tiêu chí xác định dự án xanh, dự án kinh tế tuần hoàn và chuẩn ESG, tạo cơ sở để ngân hàng, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp thống nhất cách đánh giá và tiếp cận vốn xanh. Các tiêu chí này cũng sẽ được tích hợp vào quy trình cấp giấy phép môi trường.

EU xác nhận tiếp tục hỗ trợ, thống nhất 43 dự án năng lượng

Trên mặt trận hợp tác quốc tế, cam kết Net zero của Việt Nam được các đối tác hỗ trợ tổng cộng khoảng 15,5 tỉ USD trong giai đoạn 5 năm đầu. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan, trong 3 năm qua EU và Mỹ mới giải ngân được 760 triệu USD.

Dù vậy, tín hiệu mới nhất khá lạc quan: phía EU vừa gửi thư xác nhận tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong lộ trình Net zero, đặc biệt đã thống nhất danh mục 43 dự án năng lượng về nguồn và lưới điện. Đây được xem là cú hích quan trọng thúc đẩy tiến trình chuyển đổi xanh của Việt Nam trong thời gian tới.

Theo Thanh Niên, Dân Trí